Kadın Sünneti (Genital Sakatlama) Nedir? 230 Milyon Kadını Etkileyen Uygulamanın Tüm Gerçekleri
Kadın sünneti denince çoğu kişi bunu erkek sünnetine benzetiyor. Sanki aynı şeyin başka bir versiyonu gibi düşünülüyor ama aslında öyle değil. Hatta aralarında ciddi bir fark var. Bu fark sadece nasıl yapıldığıyla ilgili değil. İşin içinde tıbbi taraf var, etik taraf var, bir de hukuki boyutu var. Yani konu basit bir karşılaştırmayla geçiştirilecek gibi değil.
Peki Nedir Bu Kadın Sünneti?
Kadın sünneti denilen şey, ortada bir sağlık gerekliliği yokken yapılan müdahaleleri ifade ediyor. Kadının dış genital bölgesine yönelik işlemler bunlar. Tek bir yöntem yok. Bazen bir kısmı kesiliyor, bazen daha fazlası çıkarılıyor, bazen de farklı şekillerde zarar veriliyor.
Dünya Sağlık Örgütü bu uygulamaya farklı bir isim veriyor. Female Genital Mutilation diyor. Türkçeye çevrildiğinde daha sert bir anlamı var. Aslında yapılan şeyi daha açık anlatıyor. Ama Türkçede genelde sünnet deniyor. Bu da durumu olduğundan daha hafif gösteriyor. Genital sakatlama terimi de sıkça kullanılıyor artık.
Peki erkek sünnetinden farkı ne? Erkek sünneti, belli koşullarda tıbbi faydası kabul edilmiş, steril ortamda yapılan bir işlem. Kadın sünneti ise tamamen farklı bir tablo. DSÖ’ye göre hiçbir tıbbi yararı yok. Üstelik pek çok ciddi sağlık riskini de beraberinde getiriyor.
DSÖ’nün Sınıflandırması: Dört Farklı Tür
DSÖ bu uygulamayı dört kategoride inceliyor. Her biri ayrı müdahaleler içeriyor.
Tip I: Klitoris Bölgesine Müdahale
Klitorisin başlığının, klitorisin kendisinin ya da her ikisinin birden kısmen veya tamamen çıkarılması. “En hafif tür” deniyor; ama bu ifade yanıltıcı. Fiziksel ve psikolojik sonuçları hiç de hafif değil.
Tip II: İç ve Dış Dudakların Çıkarılması
Klitorisle birlikte iç dudakların kısmen ya da tamamen alınması. Bazı vakalarda dış dudaklar da bu müdahaleye dahil ediliyor. Dünyada en yaygın karşılaşılan tür bu.
İlginizi çekebilir: Atatürk’ün Kadınlara Verdiği Değer ve Söylediği Tarihi Sözler
Tip III: İnfibülasyon
En ağır form bu. “Faraonik sünnet” olarak da biliniyor. Vajinal açıklık dikişle daraltılıyor; idrar ve adet kanı için yalnızca küçük bir geçiş bırakılıyor. Doğum sırasında bu dikiş açılmak zorunda kalınıyor. Uzun vadeli komplikasyonlar açısından en riskli tür.
Tip IV: Diğer Müdahaleler
Delmek, sıyırmak, dağlamak, kimyasal madde uygulamak… Yukarıdaki üç kategoriye girmeyen ama yine de tıbbi nedeni olmayan her müdahale burada toplanıyor.
Dünyada Kadın Sünneti Ne Kadar Yaygın?
UNICEF ve DSÖ’nün 2023 verilerine göre 230 milyondan fazla kadın ve kız çocuğu bu uygulamaya maruz kalmış. Rakam, Brezilya’nın toplam nüfusundan büyük.
Uygulama en yoğun olarak Afrika’nın belirli bölgelerinde görülüyor. Somali, Gine ve Cibuti’de yaygınlık oranı yüzde 90’ı aşıyor. Mısır, Irak ve Yemen’de de belirli topluluklar arasında karşılaşılıyor. Endonezya ve bazı Güney Asya ülkelerinde de belgelenmiş vakalar var.
Bir de göç meselesi var. Avrupa, Kuzey Amerika ve Avustralya’daki göçmen topluluklar arasında da kayıtlı vakalar mevcut. Yani konu, artık “uzak ülkelerin sorunu” değil.
Uygulanan yaş da topluluktan topluluğa çok değişiyor. Bebeklik döneminde yapıldığı da var, ergenlik öncesinde de, evlilik öncesinde de.
Kadın Sünneti Neden Yapılıyor?
Bu soruyu sormadan konuyu anlamak mümkün değil.
En sık öne sürülen gerekçe kültürel baskı. Birçok toplulukta bu uygulamadan geçmemiş kadın “kabul görmemiş” sayılıyor. Evlenmekte zorlanabiliyor, dışlanabiliyor. Aileler çoğu zaman kendi tercihleriyle değil, çocuklarının toplumda bir yeri olsun diye rıza gösteriyor. Bu farkı anlamak önemli.
Bir de yaygın bir yanlış inanç var. Kadın sünnetinin dini bir zorunluluk olduğu düşüncesi. Ama ne İslam’ın ne de Hristiyanlığın temel metinlerinde buna dair açık bir emir bulunuyor. Pek çok dini otorite de bunu net biçimde reddediyor. Yani uygulama kültürel kökenli dini değil.
Bazı topluluklarda “saflık” ya da “temizlik” gerekçesi öne çıkıyor. Uygulamanın kadının iffetini koruduğuna ya da hijyenik olduğuna inanılıyor. Bu inanışların tıbbi hiçbir karşılığı yok.
Sağlığa Etkileri: Kısa ve Uzun Vadede Neler Oluyor?
Kadın sünneti sağlıklı dokuya yapılan bir müdahale. Riskleri kaçınılmaz.
Aşırı kanama, şiddetli ağrı ve şok hemen ortaya çıkabilecek komplikasyonlar. Steril olmayan koşullarda tetanos ve ağır enfeksiyonlar da görülebiliyor. Bazı vakalar ölümle bile sonuçlanmış.
Uzun vadeli tablo ise daha karmaşık. Kronik ağrı, tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları, adet düzensizlikleri, cinsel işlev bozukluğu. Tip III vakalarında doğum süreci çok daha zorlu geçiyor. Doğum süresinde uzama, bebekte oksijen yetersizliği, yüksek sezaryen oranları gibi durumlar var. İdrar ya da dışkının vajinal yoldan sızması gibi durumlarda belgelenen ciddi bir komplikasyonlar arasında.
Psikolojik etkiler de yadsınamaz. Araştırmalar travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), depresyon ve anksiyetenin bu kadınlarda çok daha sık görüldüğünü gösteriyor. Bedenin bir parçasını bu şekilde kaybetmek, kimlik ve beden algısını derinden etkiliyor.
Hukuki Boyut Ne Durumda? Yasalar Ne Diyor?
Türkiye’de kadın sünneti için özel bir yasa yok. Ama bu yasal boşluk anlamına gelmiyor. Türk Ceza Kanunu’nun vücut bütünlüğüne ilişkin hükümleri bu tür bir müdahaleyi suç kapsamına alıyor. Sağlık meslek mensupları için de etik kurallar kesin yasak koyuyor.
Dünya genelinde 60’tan fazla ülkede açıkça yasaklanmış. İngiltere, Fransa, Almanya, ABD ve Avustralya bunların başında geliyor. Buna karşın uygulamanın kayıt dışı yollarla sürdüğü bölgeler hala var. Yani yasaların tek başına yeterli olmadığının açık göstergesi.
BM 2012’de önemli bir karar aldı ve kadın sünnetinin ortadan kaldırılmasını küresel sürdürülebilir kalkınma hedefleri arasına dahil etti.
Kadın Sünneti Önlenebilir mi?
Yalnızca yasal yaptırım yeterli olmuyor. Araştırmalar bunu defalarca gösterdi. Kalıcı değişim, toplulukların kendi içinden geldiğinde mümkün oluyor.
Yerel liderler, din adamları ve özellikle kadın gruplarının dahil edildiği eğitim programları en etkili sonuçları veriyor. Kız çocuklarının eğitime erişimi de doğrudan ilişkili. Ortaöğretime erişim arttıkça kadın sünneti oranları düşüyor. Bu bağlantı pek çok ülkede tutarlı biçimde ortaya çıkıyor.
