Bazı şeyler aniden kırılmaz, yavaş yavaş çürür. Bir toplumun çöküşü de çoğu zaman böyle işler. Kimse bir sabah uyanıp “bugün her şey bitti” demez. Aksine, yıllar içinde biriken küçük kırılmalar, görmezden gelinen sinyaller ve “hep böyleydi zaten” diye geçiştirilen sorunlar birikir. Bir gün bakarsınız, ortak değerler yerinde yoktur.
Sosyal çürüme kavramı, sosyolojide toplumların iç bağlarının aşınması sürecini tanımlar. Bu sürecin kendine özgü belirtileri vardır ve bu belirtiler fark edildiğinde genellikle çok geç olmak üzeredir. Bu yazımızda ülkemizin en ağır sorunlarında biri olan sosyal çürümenin en yaygın 5 belirtisini ele aldık. Yazı sonunda gerçekten de böyle diyeceğinize eminiz.
Sosyal çürümenin ne olduğunu bu yazımızda anlatmayacağız. “Sosyal Çürüme: Bir Toplum İçten İçe Nasıl Yıkılır ve Bu Süreç Nasıl Durdurulur?” yazımızda detaylıca anlatmıştık.
Sosyal Çürümenin 5 Belirtisi
Türkiye’deki sosyal çürümenin röntgenini çektik ve bu 5 belirti karşımıza çıktı:
5. Toplumsal Kutuplaşma
Bir toplumda insanlar iki keskin gruba ayrıldığında ve ortada hiç kimse kalmadığında, bu durum ciddi bir uyarı işaretidir. Kutuplaşma yeni bir kavram değil. Tarihsel olarak her toplumda görüş ayrılıkları, siyasi gerilimler, ideolojik çatışmalar olagelmiştir. Sağlıklı toplumlarda bu ayrılıklar diyalog zeminine oturur. Ancak kutluplaşma belli bir eşiği geçtiğinde, diyalog imkanı tamamen ortadan kalkar. Artık insanlar karşı tarafı anlamaya çalışmak yerine karşı tarafı yok saymayı tercih eder hale gelir.
Bu noktada toplum, birbirini dinlemeyen iki ayrı balondan ibarete döner. Her balon kendi gerçekliğini üretir, kendi kaynaklarına güvenir, kendi dilini konuşur. Ortak bir anlam zemini kalmaz. Siyaset yapmanın ötesinde gündelik hayat bile gruplaşır; mahalle seçimleri, arkadaş çevresi, tüketim alışkanlıkları bile ona göre şekillenir.
Sosyal çürüme bağlamında kutluplaşma, diğer belirtilerin zemini olarak işlev görür. Güven kaybolur, değerler tartışmalı hale gelir ve şiddet için zemin hazırlanır; ama her şeyden önce insanlar birbirini “öteki” olarak görmeye başlar.
4. Güven Kaybı
Toplumsal yaşamın temeli güvendir. Kurumların, insanların ve süreçlerin güvenilir olduğuna dair kolektif bir inanç olmadan, birlikte yaşam pratikte işlemez. Güven kaybı birkaç farklı katmanda gerçekleşir. İlk katman kurumlara duyulan güvendir. Yargı, basın, eğitim sistemi, sağlık kurumları vb. Bunlara duyulan güven aşındığında insanlar alternatif yollara yönelir. Kimi zaman bu yollar daha da sorunludur: dezenformasyon, komplo teorileri, gayri resmi ağlar barındırır.
İkinci katman insanlar arası güvendir. Komşular birbirinden şüphelenir, iş hayatında sözlü anlaşmalar anlamsızlaşır, kamusal alanda yabancılarla göz teması bile rahatsızlık verici hale gelir. Sosyologlar buna “sosyal sermaye erimesi” der.
Üçüncü katman ise geleceğe duyulan güvendir. İnsanlar uzun vadeli planlar yapmaktan vazgeçer. Tasarruf, eğitim yatırımı, çocuk sahibi olma gibi kararlar ertelenir çünkü geleceğin öngörülebilir olduğuna dair inanç sarsılmıştır.
Güven kaybı, toplumun bağlayıcı tutkalının erimesidir. Ve bir kez erimeye başladığında geri kazanmak son derece yavaş ve zorlu bir süreç gerektirir.
3. Ahlaki Değerlerin Aşınması
Her toplumun, açık ya da zımni bir değerler haritası vardır. Dürüstlük, adalet, başkasına zarar vermeme, söz tutma… Bu değerler yasalara tam olarak yazılmış olmayabilir ama sosyal hayatı düzenleyen görünmez kurallar olarak işlev görür. Ahlaki değerlerin aşınması, bu görünmez kuralların “uymak zorunda değilim” algısıyla devre dışı kalmasıdır.
Bu süreç çoğu zaman normalleşmeyle ilerler. Önce küçük ahlaki ihlaller olur. “Herkes yapıyor” denilir ve geçiştirilir. Ardından daha büyük ihlaller aynı mantıkla meşrulaştırılır. Zamanla dürüstlük “saflık”, çıkarını gözetmek ise “zekâ” olarak algılanmaya başlanır.
Burada dikkat çekici olan şu: ahlaki aşınma yalnızca bireyleri değil, kurumları da etkiler. Kurumlar da kendi çıkarlarını toplumun çıkarlarının önüne geçirdiğinde ya da bunu yapanlara göz yumduğunda, verdiği mesaj çok nettir: “Kurallar herkese eşit uygulanmaz.”
Bu mesaj, toplumun geri kalanına yayılır. İnsanlar kurallara uymak için içsel bir neden görmez hale gelir. Ve bir toplumda insanlar kuralları yalnızca “yakalanmamak için” uygulamaya başladığında, ortak ahlaki zemin çoktan çökmüş demektir.
2. Liyakatin Önemsizleşmesi
Liyakat, basitçe şu anlama gelir: doğru işe doğru insan gelsin. Ama bu ilke pratikte ne kadar işler? Atamalar, yükselişler, ödüller, kaynaklara erişim gerçekten yetkinliğe ve üretime göre mi şekillenir, yoksa başka kriterlere mi Liyakatin önemsizleşmesi, toplumda çok katmanlı bir hasar bırakır.
İlginizi çekebilir: Çağımızın En Büyük Virüsü: Liyakatsizlik ve Doğurduğu 10 Problem (Türkiye Gerçeği)
Birincisi ve en görünür olanı: yetersiz kadrolar kritik pozisyonlara gelir. Sağlık, eğitim, mühendislik, yönetim… Hangi alanda olursa olsun, yanlış kişi doğru yerde oturduğunda verilen zarar büyüktür. İkincisi ve belki daha derin olanı: yetenekli insanlar motivasyon kaybeder. Çok çalışmak, kendini geliştirmek, doğruyu yapmak fark yaratmıyorsa, bu davranışları sürdürmenin mantığı zayıflar. Bu da toplumun üretim kapasitesini aşındırır.
Üçüncüsü: liyakatsizlik normalleşince, “iyi iş çıkarmak” değil “doğru yerde görünmek” önem kazanır. Gösteriş, bağlantı ve sadakat gerçek yetkinliğin önüne geçer. Liyakatin işlemediği toplumlarda uzun vadede nitelikli insanlar ya sinip susar ya da çıkar gider. Her iki seçenek de toplumun kendini yenileyebilme kapasitesini zayıflatır.
1. Hoşgörüsüzlük ve Şiddet
Sosyal çürümenin belirtileri yazımızın en en kritik belirtisi bu, diğer tüm belirtilerin bir noktada birleştiği yerdir.
Bir toplumda hoşgörüsüzlük arttığında yani insanlar, farklı düşünen, farklı yaşayan ya da farklı görünen kişileri bastırmaya, susturmaya veya yok saymaya başladığında bu durum sosyal çürümenin en ileri aşamasına işaret eder. Hoşgörüsüzlük tek başına bile tehlikelidir. Ama şiddetle birleştiğinde toplumun dokusunu geriye döndürülmesi güç biçimlerde yırtar.
Burada “şiddet” yalnızca fiziksel şiddeti kapsamaz. Söylem şiddeti de bu tanıma girer: aşağılama, ötekileştirme, insanları kategorilere hapsedip bu kategorilerle yargılama. Sosyal medya çağında bu tür şiddet, gündelik hayatın rutini haline gelebilir ve normalleştiğinde korkunçlaşır.
Şiddet eşiğinin düşmesi çok önemli bir sinyaldir. Daha önce sözle çözülen anlaşmazlıklar artık sözle çözülemez hale gelir. Tahammül azalır, empati kurma becerisi körleşir, “biz ve onlar” ayrımı mutlaklaşır.
Devletimizi, herhangi bir kişi ya da kurumu, vatandaşlarımızı veya topluluğu aşağılamak ya da küçük düşürmek amacı taşımamaktadır.
Amacımız toplumsal sorunları nesnel bir bakışla ele almak ve çözüme yönelik farkındalık oluşturmaktır.
Kaynak: 1
