Son günlerde siyasi soruşturmalarda sık sık duyduğumuz İrtikap, bir kamu görevlisinin görevinden gelen gücü kötüye kullanarak, birinden haksız menfaat sağlaması demektir. Türk Ceza Kanunu’nun 250. maddesinde açıkça düzenlenir. Bu suç, rüşvet almaktan farklı. Rüşvette anlaşma ile olur, irtikapta ise görevli tek taraflı baskı kurar.
Kamu idaresinin güvenilirliğini koruyan bir hükümdür. Peki Kamu görevlisi olarak nitelendirilenler kim? Memur, polis, hakim, bilirkişi gibi devlet adına çalışan herkes kamu görevlisidir. Onlar görevlerini yaparken nüfuzlarını kullanır. Ama bunu kişisel kazanç için yaparsa, suç olur. Görevli, mağduru zorlayarak veya kandırarak fayda elde etmeye çalışırsa irtikap suçu işlemiş olur.
İrtikap Suçunun Unsurları Nelerdir?
Bu suçun oluşması için belirli şartlar lazım. Öncelikle fail kamu görevlisi olmalı. Özel sektörde çalışan biri irtikap işleyemez. İkinci olarak, görevden gelen nüfuz kötüye kullanılmalı. Yani, resmi sıfatı olmadan yapamayacağı bir baskı kurması gerek.
Üçüncü unsur, mağdura karşı icbar, ikna veya hata gibi yöntemler uygulamalı. Yarar sağlama veya vaat ettirme olmalı. Yarar dediğimiz şey; para, mal, hizmet gibi her şey olabilir. Suç tamamlanınca, mağdurun zararı şart değil. Görevlinin niyeti yeterlidir.
İrtikap Suçu Nasıl Oluşur?
İrtikap üç şekilde işlenir. Her biri farklı ceza alır. Bakalım:
1) İcbar Suretiyle İrtikap
En ağır olan budur. Görevli, mağduru zorlar. “İşini yapmam” diye tehdit eder. Mağdur, korkudan istemeyerek de olsa menfaat verir. Örneğin, bir memur evrakı onaylamazsa ceza geleceğini söyler. Mağdur bu yüzden kendisini mecbur hisseder. Kanuna göre, görevlinin haksız davranışı mağduru baskı altına alır. Zorlama manevi de olabilir, illa ki maddi bir zorlama olmasına gerek yok. Fark edilmesi durumunda 5 yıldan 10 yıla kadar hapis cezası ile yargılanır. Duruma göre görevden atılma gibi ek cezalar da uygulanabilir.
İlginizi çekebilir: İş Etiği Nedir, İş Etiği İkleleri Nelerdir?
2) İkna Suretiyle İrtikap
Burada zorlama yok, kandırma var. Görevli, “Bu işlem için ekstra ücret lazım” der. Mağdur inanır ve verir. Aslında ücret gerekmez ama görevli yalan söyler. Örneğin: Mahkeme kaleminde bir memur, belge için harç ister. Gerçekte ücretsizdir ama mağdur bilmez. Bu da suçtur. Fark edilmesi durumunda 3 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası ile yargılanır. Duruma göre görevden men gibi ek cezalar gelebilir.
3) Hatadan Yararlanmak Suretiyle İrtikap
Mağdur hata yapar, ancak fark etmez. Görevli bunu fark eder ve uyardan durumu kendi lehine çevirerek faydalanır. Mağdur fazla para verir, görevli iade etmez. Görevli bilerek susar. Bu halde, aktif kandırma yok. Ama fırsatçılık var. Fark edilmesi durumunda 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası ile yargılanır. Görevden men edilmeye kadar da cezalar uygulanabilir.
Sonuç Olarak…
Rüşvet iki kişinin anlaşarak kendi çıkarları adına menfaat sağlamak durumuyken, irtikap ise kamu görevlisinin çeşitli unsurlar ile karşı taraftan (genelde vatandaş) fayda sağlamasıdır. Her iki durumda da ciddi cezalar olduğu için kesinlikle tenezzül edilmemesi gerekir. Bu gibi suçlar sadece yapanın değil, devletin de itibarını zedeler. Bu bilinçle hareket edilmeli.
Kaynak: 1
