Osmanlı’da Burç İsimleri: Sosyal Medyadaki Komik Listeye İnanmayın! İşte Gerçek Osmanlıca Burç İsimleri
Osmanlı’da Burç İsimleri: Sosyal Medyadaki Komik Listeye İnanmayın! İşte Gerçek Osmanlıca Burç İsimleri! Osmanlı döneminde burçlar, hem astronomi hem de takvim hesaplarında Arapça ve Farsça kökenli isimlerle anılırdı. Bu isimler, İmparatorluk’un bilim ve edebiyat geleneğinde sıkça yer alırdı. Müneccimbaşılık gibi kurumlar sayesinde gökyüzü hareketleri yakından takip edilirdi.
Günümüz Türkçe burç adları (Koç, Boğa gibi) yerine Osmanlı kaynaklarında daha eski terimler kullanılırdı. Osmanlı’da burç isimleri, genellikle tek bir kelimeyle veya “Burc-ı …” şeklinde bileşik halde geçerdi. Bu terimler, divan şiirinden takvimlere, minyatürlere kadar pek çok kaynakta karşımıza çıkıyor.
Gerçeği Yansıtmayan Mizahi Amaçlı Yayınlanan Osmanlıca Burç İsimleri
Son dönemde bazı sosyal medya hesaplarında Osmanlıca olduğu iddia edilen burç isimleri yayınlanıyor. Ancak bu isimler mizahi amaçlı hazırlanmış listeler. “Osmanlı’da burç isimleri” ya da “Osmanlıca burçlar” gibi notlar ile paylaşılan isimler şu şekilde;
- KOÇ – Davar-ül Kurban
- BOĞA – Sığır-ül Camış
- İKİZLER – Adem-ül Çift-i Aynen
- YENGEÇ – Mahlükatül Böcekvari
- ASLAN – Mahlükat-ül Vahşi
- BAŞAK- Nebat-ül Arpa-ü Yulaf
- TERAZİ – Endaze-i Kantar
- AKREP – Haşarat-ül Zehr-i Zıkkım
- YAY – Silah-ül Zemberek
- OĞLAK – Davar-ül Veled-i İnat
- KOVA – Damacana
- BALIK – Mahsülat-ı Derya
Osmanlı’da Burç İsimleri
2015 yılında Hafsanur Yıldırım tarafından yapılan ve Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi’nde yayınlanan “Divan Şairlerine Göre Burçlar“ isimli araştırma konusuna göre Osmanlıca’da burç isimleri şu şekildeydi:
Koç Burcu: Hamel / Burc-ı Hamel / Burc-ı bere / Bere-i felek
Osmanlı’da Koç burcu; Hamel, Burc-ı Hamel, Burc-ı bere veya Bere-i felek olarak bilinirdi.
Hamel, Arapça’da doğrudan “koç” anlamına gelir. Bere ve felek kelimeleri ise “koyun” ve “gök” kavramlarını birleştirir. Tarihi metinlerde sefer veya savaş hazırlıklarıyla ilişkilendirilirdi.
İlginizi çekebilir: Burçlara Göre Toksik Özellikler: Her Güzelin Bir Kusuru Var!
Boğa Burcu: Sevr / Burc-ı gâv / Burc-ı süreyyâ
Boğa burcu; için Sevr, Burc-ı gâv ve Burc-ı süreyyâ isimleri kullanılırdı. Sevr Arapça “boğa” demekti. Gâv Farsça boğa karşılığıydı. Süreyyâ ise boğa takımyıldızındaki ünlü yıldız kümesini işaret ederdi. Kaynaklarda evlilik veya tarım işleri için uygun zaman olarak belirtilirdi.
İkizler Burcu: Cevzâ / Burc-ı Cevzâ / Burc-ı dü-peyker / Tev’eman / Zûcesedeyn
İkizler burcu; Cevzâ, Burc-ı Cevzâ, Burc-ı dü-peyker, Tev’eman veya Zûcesedeyn adlarıyla geçerdi. Cevzâ “ikiz” anlamına gelir. Dü-peyker “iki suretli” demektir. Tev’eman ve Zûcesedeyn de ikizliği vurgular. Minyatürlerde genellikle birbirine sarılmış iki figürle tasvir edilirdi.
Yengeç Burcu: Seretân / Burc-ı Seretâna / Burc-ı herçeng / Burc-ı hilal
Yengeç burcu; Osmanlı zamanında; Seretân, Burc-ı Seretân, Burc-ı herçeng veya Burc-ı hilal olarak isimlendirilirdi. Seretân Arapça “yengeç” demek. Herçeng aynı anlamı taşır. Hilal ise yengecin kıskaçları arasında tasvir edilen ay sembolüyle bağlantılıdır. Tarihi kayıtlarda avlanma veya yeni başlangıçlar için not düşülürdü.
Aslan Burcu: Esed / Burc-ı Esed / Burc-ı şîr
Aslan burcu; Esed, Burc-ı Esed ve Burc-ı şîr olarak adlandırılırdı. Esed Arapça, şîr ise Farsça “aslan” anlamına gelir. Güç ve liderlik sembolü olarak edebiyatta sıkça yer alırdı.
Başak Burcu: Sünbüle / Burc-ı Sünbül / Burc-ı hûşe / Hûşe-i çarh / Hûşe-i sipihr / Azra
Başak burcu; Sünbüle, Burc-ı Sünbül, Burc-ı hûşe, Hûşe-i çarh, Hûşe-i sipihr veya Azra olarak bilinirdi. Sünbüle “başak” veya “buğday başağı” demektir. Hûşe “başak” anlamına gelir; çarh ve sipihr “çark” ve “gök” ekleriyle gökyüzü bağlantısını kurar. Azra “bakire” kelimesinden gelir. Bilim ve hasat dönemiyle ilişkilendirilirdi.
Terazi Burcu: Mizân / Burc-ı mîzânı
Osmanlı zamanında Terazi burcu; Mizân ve Burc-ı mîzânı isimleriyle anılırdı. Mizân Arapça “terazi” veya “ölçek” anlamına gelir. Adalet ve dengeyi simgelerdi. Takvimlerde dengeleyici bir burç olarak geçerdi.
Akrep Burcu: Akreb / Burc-ı Akreb / Kejdüm / Kej-dûm-ı felek
Akrep burcu; Akreb, Burc-ı Akreb, Kejdüm veya Kej-dûm-ı felek olarak kaydedilirdi. Akreb anlaşılacağı gibi “akrep”tir. Kejdüm Farsça “akrep” ve “kuyruk” birleşimidir. Felek ise gökyüzü vurgusu yapar. Minyatürlerde zehirli kuyruklu tasvirleri yaygındı.
Yay Burcu: Kavs / Burc-ı Kavs / Burc-ı keman / Hân-ı keman
Yay burcu; Kavs, Burc-ı Kavs, Burc-ı keman veya Hân-ı keman isimlerini taşırdı. Kavs “yay” anlamına gelir. Keman Farsça aynı kelimedir. Hân-ı keman “yay hanı” şeklinde kullanılır. Av ve yolculuk sembolü olarak kabul edilirdi.
Oğlak Burcu: Cedy / Burc-ı Cedy / Burc-ı buzgâle
Oğlak burcu; Cedy ve Burc-ı Cedy olarak bilinirdi. Bazı kaynaklarda Burc-ı buzgâle de geçer. Cedy Arapça “oğlak” veya “keçi yavrusu” demektir. Buzgâle de aynı anlamı taşır. Kış dönemiyle bağlantılıydı.
Kova Burcu: Delv / Burc-ı Delv / Delv-i sipihr / Sâkibü’l-mâ
Kova burcu; Delv, Burc-ı Delv, Delv-i sipihr veya Sâkibü’l-mâ isimleriyle anılırdı. Delv “kova” veya “su testisi” anlamına gelir. Sâkibü’l-mâ “su döken” demektir. Sipihr gökyüzü ekiniyle tamamlanır. Su ve bolluk sembolüydü.
Balık Burcu: Hût / Burc-ı Hût / Burc-ı mâhî / Hût-ı felek / Kevkebetü’s-semekeyn
Balık burcu; Hût, Burc-ı Hût, Burc-ı mâhî, Hût-ı felek veya Kevkebetü’s-semekeyn olarak geçerdi.
Hût “balık”tır. Mâhî Farsça aynı anlamdadır. Kevkebetü’s-semekeyn “iki balık yıldızı” demektir. Minyatürlerde kuyruklarından bağlı iki balık motifiyle resmedilirdi.
Osmanlıca’da burç isimleri, o dönem sadece astrolojiyle sınırlı kalmamıştı. Takvim hazırlığında, şiirde ve saray kayıtlarında sıkça kullanılırdı. Günümüzde ise modern Türkçe adlar tercih ediliyor. Yine de tarihi metinleri okurken bu eski terimlerle karşılaşmak kültürel mirasımızı hatırlatıyor.
Kaynak: 1
